Hoe wordt de CPI berekend? Het Amerikaanse mandje uitgelegd

De Amerikaanse consumentenprijsindex (CPI) meet de gemiddelde verandering in de tijd van de prijzen van een vast, naar bestedingen gewogen mandje consumentengoederen en -diensten. Hoe wordt de CPI berekend? Het antwoord kent twee fasen: het Bureau of Labor Statistics (BLS) middelt eerst steekproefprijzen tot kleine indexen per artikel en regio, en combineert die daarna met vaste bestedingsgewichten tot een nationale index.

Het headline-cijfer is dus geen directe maatstaf voor iemands kosten van levensonderhoud. De gewichten, de middeling binnen artikelen en de behandeling van huisvesting bepalen wat elke publicatie een trader kan vertellen. Deze uitleg, geschreven voor particuliere traders die de maandelijkse Amerikaanse publicatie volgen, behandelt het mandje, de gewichten, de berekening, een uitgewerkt inflatievoorbeeld, kern- versus headline-CPI en veelvoorkomende misinterpretaties.

Wat is de consumentenprijsindex en waarom de methode ertoe doet

De index is ontstaan als instrument voor loonvorming. Tijdens de Eerste Wereldoorlog stegen de prijzen snel, vooral in de steden waar schepen werden gebouwd, en voor loonaanpassingen aan de kosten van levensonderhoud was een vollediger graadmeter nodig dan er toen bestond. De eerste gewichten kwamen uit gezinsbestedingsonderzoeken die in 1917–19 in 92 industriële centra werden uitgevoerd. Het BLS publiceerde vanaf 1919 indexen voor 32 steden en vanaf 1921 een nationaal gemiddelde voor Amerikaanse steden, met schattingen die teruggaan tot 1913.

Uit dezelfde prijsgegevens worden inmiddels meerdere varianten samengesteld. De CPI-U omvat alle stedelijke consumenten, de CPI-W stedelijke loontrekkenden en administratief personeel, en de geketende CPI (C-CPI-U) is nog een maatstaf voor alle stedelijke consumenten. Elke publicatie vermeldt indexwaarden met procentuele veranderingen over 1 maand en 12 maanden; de verandering over 12 maanden is het cijfer waarnaar het vaakst wordt verwezen.

De methode doet ertoe omdat de index een vastgelegd bestedingspatroon volgt en niet de werkelijke rekeningen van een huishouden. Een huurder in een grote stad en een huiseigenaar die lange afstanden rijdt, krijgen met een verschillende mix van prijzen te maken. De PCE-prijsindex, een aparte Amerikaanse maatstaf met een eigen dekking en eigen gewichten, kan daardoor in dezelfde maand een ander percentage laten zien dan de CPI, zonder dat een van beide fout is.

Wat zit er in het CPI-mandje? Zo worden prijzen verzameld

Het CPI-mandje omvat de goederen en diensten die stedelijke consumenten kopen, van voeding en energie tot huur en andere diensten. Voor de berekening verdeelt het BLS het in 7,776 combinaties van artikel en regio, die elk een artikelcategorie aan een geografisch gebied koppelen. Elke maand worden de prijzen van de artikelen in elke combinatie verzameld en vergeleken met hun eerdere niveau.

Huisvesting is de component die het vaakst verkeerd wordt gelezen. De CPI meet de prijs van de woondienst die een woning levert, niet die van de woning als vermogensbestanddeel, en koopwoningen zelf worden niet geprijsd. Bij een eigen woning bestaat het grootste deel van de woonkosten uit owners' equivalent rent (OER): de impliciete huur die de eigenaar zou betalen om de woning zonder meubels of nutsvoorzieningen te huren.

Huren worden rechtstreeks geënquêteerd. Elke maand verzamelt het BLS de huren van één panel woningen en berekent voor elke woning een prijsverhouding over 6 maanden, door de huidige huur te delen door de huur van zes maanden eerder. Huisvesting komt de index dus binnen via waargenomen huren en niet via aankoopprijzen van woningen, en daarom reageert deze component met vertraging op de woningmarkt.

Hoe worden de CPI-gewichten bepaald?

CPI-gewichten zijn gebaseerd op bestedingen, niet op prijzen. Ze worden afgeleid uit huishoudenquêtes die vastleggen hoeveel consumenten in elke categorie uitgeven. Elk jaar schuift de referentieperiode voor de bestedingen bij de CPI-publicatie over januari op naar de meest recente enquêtegegevens, zodat het mandje verschuivingen in bestedingen pas met vertraging volgt.

Een gewicht wordt gepubliceerd als relatief belang (relative importance): het bestedings- of waardegewicht van een component, uitgedrukt als percentage van alle artikelen binnen een gebied. Het relatieve belang voor de CPI-U en CPI-W verschijnt eenmaal per jaar op basis van decembergegevens, en maandelijks op landelijk niveau in de tabellen van het persbericht. De tabel voor december 2025 gebruikt gewichten uit 2024; er wordt ook een versie met gewichten uit 2023 gepubliceerd.

De publicatie over december 2025, verschenen op 13 januari 2026, geeft het relatieve belang binnen de CPI-U per november 2025. Huisvesting had een gewicht van 35.514, voeding en dranken 14.488 en energie 6.315. Alle artikelen exclusief voeding en energie hadden een gewicht van 80.028, en diensten exclusief energiediensten 60.805.

De categorieën zijn genest en niet optelbaar: huisvesting valt zowel binnen de kern-CPI als binnen diensten exclusief energiediensten, en vertegenwoordigt op zichzelf meer dan een derde van de CPI-U. Bron: U.S. Bureau of Labor Statistics, 13 januari 2026

Owners' equivalent rent maakt het grootste deel van huisvesting uit. Een aparte uitsplitsing van het BLS zet owners' equivalent rent of residences op 26.204 van een gewicht van 35.625 voor huisvesting, tegenover 7.840 voor de huur van de hoofdwoning (rent of primary residence). Deze verhoudingen beschrijven alleen het wegingsschema. Ze kunnen niet worden gebruikt om huidige bestedingspatronen of veranderingen in bestedingen tussen gewichtsherzieningen te schatten.

Hoe wordt de CPI berekend? Van prijssteekproeven naar een indexniveau

De berekening van de consumentenprijsindex verloopt in twee fasen. Eerst berekent het BLS een basisindex voor elk van de 7,776 combinaties van artikel en regio, die de gemiddelde prijsverandering van de artikelen daarin weergeeft. De prijsverandering van een artikel is de verhouding tussen de huidige prijs en de prijs op een eerder moment. Daarna voegt het BLS die basisindexen met behulp van de bestedingsgewichten samen tot indexen op een hoger niveau, als gewogen gemiddelden.

Er bestaat niet één formule voor de consumentenprijsindex, omdat de fasen verschillende gemiddelden gebruiken. Sinds januari 1999 vervangt een formule op basis van het geometrisch gemiddelde de Laspeyres-formule voor de meeste basiscomponenten. Een geometrisch gemiddelde laat de gekochte hoeveelheid impliciet dalen wanneer de relatieve prijs van een artikel stijgt, wat substitutie binnen een categorie, zoals overstappen op een ander merk, beter weerspiegelt. De wijziging was bedoeld om substitutiebias te corrigeren; voor een beperkt aantal strata bleef een aangepaste Laspeyres-formule in gebruik.

Elke gepubliceerde variant, inclusief de geketende index, put uit dezelfde mix van basisindexen, en de uitkomst is een indexniveau en geen percentage. CPI-U-indexen gebruiken als basisperiode 1982–84=100. Een stand van 331.550 in december 2025 voor alle artikelen exclusief energie betekent dus dat dat mandje 331.550 kostte voor elke 100 die het in 1982–84 kostte. In leerboeken wordt het berekenen van de CPI uitgelegd met één verhouding: de huidige kosten van het mandje gedeeld door de kosten in de basisperiode, vermenigvuldigd met 100. De officiële index past dat principe toe via zijn twee fasen, in plaats van rechtstreeks één enkel mandje te prijzen.

De index wordt elke maand berekend en gepubliceerd. De cijfers over oktober 2026 staan gepland voor 10 november 2026 om 08:30 ET, die over november voor 10 december 2026 en die over december voor 13 januari 2027. De publicatietijden staan telkens in de economische kalender van TIOmarkets.

Inflatie berekenen met de CPI: een rekenvoorbeeld

Voor een trader komt de vraag hoe inflatie wordt berekend neer op een procentuele verandering tussen twee indexniveaus. De CPI-formule voor die verandering luidt: inflatiepercentage = (latere index ÷ eerdere index − 1) × 100. Toegepast op de CPI-U-reeks alle artikelen exclusief energie, niet seizoensgecorrigeerd, over de 12 maanden tot december 2025, verloopt de berekening in vijf stappen:

1. Neem twee niveaus uit dezelfde reeks, met dezelfde seizoensbehandeling en dezelfde basis: 322.828 voor december 2024 en 331.550 voor december 2025.
2. Deel het latere niveau door het eerdere: 331.550 ÷ 322.828 = 1.0270.
3. Trek er 1 van af en vermenigvuldig met 100: (1.0270 − 1) × 100 = 2.70%.
4. Rond af op één decimaal, de precisie van de gepubliceerde percentages. De uitkomst, 2.7%, komt overeen met de gepubliceerde verandering van december 2024 tot december 2025.
5. Pas voor een maand-op-maandpercentage dezelfde formule toe op opeenvolgende maanden. Seizoensgecorrigeerde niveaus leveren de maandelijkse verandering op waarmee de publicatie opent.

De rekensom in dit CPI-rekenvoorbeeld reproduceert de verandering in de gepubliceerde index, en niets meer. Ze erft elke keuze die bij de opbouw van die index is gemaakt, van de gewichten tot de behandeling van huisvesting. Een percentage dat uit afgeronde niveaus is berekend, kan licht afwijken van het officiële cijfer, en wie een gecorrigeerd niveau combineert met een ongecorrigeerd niveau, krijgt een getal dat met geen enkele gepubliceerde reeks overeenkomt.

Kern-CPI versus headline-CPI en waarom dollartraders beide lezen

Headline-CPI is de index voor alle artikelen, terwijl kern-CPI alle artikelen exclusief voeding en energie omvat. Per november 2025 had de kern een relatief belang van 80.028 en energie 6.315. Energie weegt weinig, maar de prijs is volatiel, waardoor de twee maatstaven in één maand sterk uiteen kunnen lopen.

De publicatie over september 2026, verschenen op 14 oktober 2026, laat dat verschil zien. De energie-index steeg 5.2% op maandbasis en 20.4% over 12 maanden, en benzine steeg 9.1%, goed voor meer dan de helft van de maandelijkse stijging van alle artikelen. De headline-CPI-U steeg seizoensgecorrigeerd 0.6% en vóór correctie 3.7% over 12 maanden, terwijl de kern 0.3% en 2.6% steeg.

Seizoenscorrectie haalt prijspatronen weg die elk jaar rond dezelfde tijd terugkeren, zodat opeenvolgende maanden vergelijkbaar worden. Op die basis steeg de headline-index in maart 2026 met 0.9%, daalde hij in juni met 0.4% en steeg hij in september met 0.6%.

De seizoensgecorrigeerde maandveranderingen liepen uiteen van een stijging van 0.9% in maart 2026 tot een daling van 0.4% in juni. Bron: U.S. Bureau of Labor Statistics, 14 oktober 2026

Dollartraders lezen beide maatstaven omdat ze verschillende informatie bevatten. Headline-CPI laat zien wat het hele mandje kostte, terwijl kern-CPI de meest volatiele componenten weglaat en een stabieler beeld geeft van de onderliggende prijsdruk. Omdat inflatiecijfers van invloed zijn op renteverwachtingen, volgen marktpartijen beide bij het lezen van de US Dollar Index en paren zoals EUR/USD rond een CPI-publicatie.

Veelgemaakte fouten bij het lezen van CPI-cijfers

De meeste misinterpretaties ontstaan doordat een samengestelde index wordt behandeld als een directe meting van de prijzen die mensen betalen. Vijf fouten keren steeds terug:

• De CPI zien als persoonlijke kosten van levensonderhoud. De index prijst een vast, op enquêtes gewogen mandje voor stedelijke consumenten, en de bestedingsmix van een individueel huishouden kan daar sterk van afwijken.
• Relatief belang lezen als actuele bestedingen. Gewichten weerspiegelen eerdere bestedingsenquêtes onder huishoudens en kunnen niet laten zien hoe de bestedingen sinds de laatste herziening zijn verschoven.
• Gecorrigeerde en ongecorrigeerde cijfers door elkaar halen. De headline-maandverandering is seizoensgecorrigeerd, terwijl de verandering over 12 maanden vóór seizoenscorrectie wordt vermeld.
• Aannemen dat huizenprijzen in de index zitten. De kosten van huiseigenaren komen binnen via owners' equivalent rent, opgebouwd uit huren die over perioden van zes maanden worden vergeleken.
• Hiaten in de gegevens over het hoofd zien. Door het tijdelijk ontbreken van goedgekeurde begrotingsmiddelen konden de enquêtegegevens over oktober 2025 niet worden verzameld, en de publicatie over september 2026 vermeldt de waarden voor oktober en november 2025 als niet beschikbaar.

Conclusie

Het maandelijkse CPI-percentage is geen meting van de kosten van levensonderhoud van welk huishouden dan ook. Het is de verandering in de kosten van een vast mandje voor stedelijke consumenten, gewogen naar eerdere bestedingen van huishoudens en samengesteld uit 7,776 elementaire indexen. Huisvesting beslaat meer dan een derde van dat mandje en wordt gemeten via huren, terwijl geometrische middeling binnen artikelen ruimte laat voor enige substitutie. Die keuzes bepalen wat een headline- of kerncijfer wel en niet kan zeggen over prijsdruk.

De methode beperkt ook wat één enkele publicatie kan laten zien. Gewichten worden eenmaal per jaar herzien en weerspiegelen eerdere bestedingen, huisvesting loopt via huurverhoudingen over zes maanden achter op de woningmarkt, en de gegevensverzameling kan volledig stilvallen, zoals in oktober 2025 gebeurde. Dezelfde index kan daardoor de prijsveranderingen van het ene huishouden onderschatten en die van het andere overschatten.