Giải thích về cặp tiền chính, phụ và ngoại lai

Cặp tiền chính, phụ và ngoại lai là ba nhóm mà thị trường ngoại hối (Forex) sử dụng để phân loại các cặp tiền theo mức độ giao dịch sôi động của từng cặp. Cặp tiền chính (major) kết hợp đô la Mỹ với một đồng tiền hàng đầu khác, cặp tiền phụ (minor) kết hợp hai đồng tiền hàng đầu không bao gồm đô la Mỹ, còn cặp tiền ngoại lai (exotic) kết hợp một đồng tiền hàng đầu với đồng tiền của thị trường mới nổi hoặc một đồng tiền ít được giao dịch hơn. Việc phân chia thành cặp tiền chính, phụ và ngoại lai là một quy ước của thị trường, không phải một cách phân loại chính thức, và mỗi nhãn chỉ là thước đo gián tiếp về thanh khoản và chi phí.

Bài viết này trình bày những yếu tố xếp một cặp tiền vào từng nhóm, cách dữ liệu khối lượng giao dịch toàn cầu làm nền tảng cho thứ hạng, cũng như những gì nhãn phân loại cho biết về spread, phí swap và rủi ro gap giá, dành cho các nhà giao dịch cá nhân muốn kiểm chứng liệu điều kiện thực tế của một cặp tiền có tương xứng với nhãn của cặp đó hay không.

Cặp tiền chính, phụ và ngoại lai là gì?

Mỗi cặp tiền bao gồm đồng tiền cơ sở và đồng tiền định giá, và giá của cặp thể hiện số đơn vị đồng tiền thứ hai cần thiết để mua một đơn vị đồng tiền thứ nhất. EUR/USD, một cặp chính, định giá đồng euro bằng đô la Mỹ. EUR/GBP, một cặp phụ, định giá đồng euro bằng bảng Anh, trong khi USD/ZAR, một cặp ngoại lai, định giá đô la Mỹ bằng rand Nam Phi.

Nhóm phân loại mô tả thị trường của một cặp tiền, chứ không đánh giá ưu thế của bất kỳ đồng tiền nào. Nhóm này phản ánh thanh khoản, tức mức độ dễ dàng khớp một giao dịch ở gần giá niêm yết. Đến lượt mình, thanh khoản quyết định spread giá mua-bán (bid-ask), tức khoảng chênh lệch giữa giá bán và giá mua, do đó nhóm phân loại cung cấp một ước tính ban đầu về chi phí trước khi kiểm tra bất kỳ báo giá nào.

Ai quyết định cặp tiền nào là cặp chính?

Các nhãn này được xác định dựa trên khối lượng giao dịch, được đo lường bằng BIS Triennial Central Bank Survey (Khảo sát Ba năm một lần của các Ngân hàng Trung ương), do Ngân hàng Thanh toán Quốc tế (BIS) thực hiện ba năm một lần kể từ năm 1986. Cuộc khảo sát năm 2025 bao quát tháng 4 năm đó, với kết quả cuối cùng được công bố vào tháng 6/2026. Các ngân hàng trung ương và cơ quan chức năng khác tại 52 khu vực tài phán đã thu thập dữ liệu từ hơn 1,100 ngân hàng và đại lý giao dịch (dealer) khác.

Các đại lý giao dịch báo cáo giao dịch bằng 24 đồng tiền, và cuộc khảo sát năm 2025 đã đo lường khối lượng giao dịch của 47 cặp tiền. Số liệu được tính trên cơ sở ròng-ròng (net-net), tức đã được điều chỉnh để giao dịch giữa các đại lý báo cáo không bị tính hai lần, và được trình bày dưới dạng mức trung bình ngày trong tháng 4. Giao dịch ngoại hối phi tập trung (OTC), được thực hiện trực tiếp giữa các bên đối tác thay vì trên sàn giao dịch, đạt mức trung bình $9.6 nghìn tỷ mỗi ngày, tăng 28% so với mức $7.5 nghìn tỷ năm 2022.

Đồng đô la định hình nhóm cặp chính: đồng tiền này hiện diện ở một phía của 89.2% tổng số giao dịch trong tháng 4/2025, so với 28.9% của đồng euro, 16.8% của đồng yên và 10.2% của bảng Anh (mỗi giao dịch liên quan đến hai đồng tiền nên tổng tỷ trọng là 200%). Toàn bộ mười cặp tiền được giao dịch nhiều nhất đều có đô la Mỹ, đồng tiền trung gian (vehicle currency) mà các đồng tiền khác thường được quy đổi thông qua.

Xét theo từng cặp, EUR/USD dẫn đầu với 21.2% khối lượng giao dịch, tương đương $2,033 tỷ mỗi ngày, xếp trên USD/JPY với 14.3% và GBP/USD với 7.6%. USD/CAD chiếm 5.3%, còn AUD/USD và USD/CHF mỗi cặp chiếm 4.9%. Đô la Canada và đô la Úc là các đồng tiền hàng hóa, có giá trị thường biến động theo hoạt động xuất khẩu nguyên liệu thô của quốc gia mình, và các cặp của hai đồng tiền này với đô la Mỹ có thứ hạng sát với cặp franc Thụy Sĩ. Vì vậy, việc một nguồn vạch ranh giới giữa nhóm cặp chính và phần còn lại ở đâu là một lựa chọn trên một bảng xếp hạng liên tục, chứ không phải việc áp dụng một quy tắc.

Cặp tiền phụ là gì?

Cặp tiền phụ, còn được gọi là cặp chéo (cross), kết hợp hai đồng tiền hàng đầu không bao gồm đô la Mỹ, chẳng hạn như EUR/GBP, EUR/JPY và GBP/JPY. Sự khác biệt giữa cặp tiền chính và cặp tiền phụ nằm ở việc đô la Mỹ có phải là một vế của cặp hay không. Từng cặp tiền phụ chịu tác động của các yếu tố kinh tế khác nhau nhưng có chung cơ chế hình thành giá.

Do phần lớn giao dịch được thực hiện thông qua đồng đô la, tỷ giá chéo được suy ra từ hai vế đô la tương ứng, và đây chính là cách tính tỷ giá chéo. Khi đô la là đồng tiền định giá ở cả hai vế, tỷ giá này được chia cho tỷ giá kia: EUR/GBP = EUR/USD ÷ GBP/USD, theo đó các tỷ giá minh họa 1.1000 và 1.2500 cho kết quả 0.8800. Khi đô la là đồng tiền cơ sở ở một vế, các tỷ giá được nhân với nhau: EUR/JPY = EUR/USD × USD/JPY.

Do đó, một đại lý báo giá cặp chéo phải chịu spread của cả hai vế, trong khi khối lượng giao dịch trực tiếp của cặp chéo lại mỏng: trong tháng 4/2025, AUD/JPY chiếm 0.4% khối lượng giao dịch toàn cầu và GBP/JPY chiếm 0.3%, so với 14.3% của USD/JPY. Vì thế, các cặp phụ thường có spread rộng hơn so với các cặp chính cấu thành nên chúng.

Yếu tố nào khiến một cặp tiền được xếp vào nhóm ngoại lai?

Một cặp tiền được coi là ngoại lai khi kết hợp một đồng tiền chính với đồng tiền của thị trường mới nổi, tức đồng tiền của một nền kinh tế đang phát triển có thị trường tài chính quy mô nhỏ hơn và kém mở hơn. Các ví dụ về cặp tiền ngoại lai bao gồm USD/ZAR, USD/TRY, USD/MXN và EUR/TRY. Đồng rand, lira và peso nằm trong số 24 đồng tiền mà các đại lý báo cáo cho BIS, do đó khối lượng giao dịch của các đồng tiền này được đo lường song song với các đồng tiền chính.

Thanh khoản lý giải vì sao cặp tiền ngoại lai có spread rộng hơn. Số lượng đại lý báo giá ít hơn, và một đại lý tiếp nhận một vị thế có thể phải chờ lâu hơn để bù trừ vị thế đó, nên chi phí của rủi ro này được tính vào spread giá mua-bán. Mức biến động cao hơn, tức biên độ và tốc độ dịch chuyển giá, khiến spread càng nới rộng khi có tin tức trong nước.

Phí swap phụ thuộc vào chênh lệch lãi suất, tức khoảng cách giữa lãi suất của hai đồng tiền. Lãi suất swap là khoản phí hoặc khoản ghi có tài chính qua đêm áp dụng cho vị thế được nắm giữ qua thời điểm chuyển ngày (rollover) hằng ngày, và việc đó là khoản phí hay khoản ghi có tùy thuộc vào mức chênh lệch và chiều của vị thế. Khi một đồng tiền thị trường mới nổi có lãi suất cao hơn đáng kể so với đô la Mỹ, vị thế mua (long) USD/TRY hoặc USD/ZAR, tức bán đồng tiền đó, phải trả một khoản phí lớn mỗi đêm.

Các biện pháp kiểm soát vốn hạn chế mức độ tự do lưu chuyển qua biên giới của một đồng tiền, còn các kỳ nghỉ lễ trong nước khiến giao dịch thưa thớt trong khi các trung tâm khác vẫn mở cửa. Cả hai yếu tố này đều làm gia tăng khả năng xảy ra gap giá, tức một bước nhảy giữa các mức giá mà không có giao dịch nào ở giữa, thường diễn ra qua cuối tuần hoặc sau một quyết định chính sách bất ngờ. Lệnh stop rơi vào gap giá sẽ được khớp ở mức giá khả dụng tiếp theo, và khoản chênh lệch đó chính là trượt giá.

So sánh cặp tiền chính, phụ và ngoại lai

Ba nhóm khác biệt nhau theo một biến số cốt lõi là khối lượng giao dịch, và mọi khác biệt thực tế đều bắt nguồn từ đó. Mức độ sôi động cũng thay đổi theo phiên giao dịch: các cặp chính được giao dịch mạnh trong phiên London và New York, các cặp chéo có thanh khoản cao nhất khi cả hai trung tâm tài chính sở tại cùng mở cửa, còn các cặp ngoại lai sôi động nhất trong phiên nội địa của chúng. Đây là các điều kiện điển hình, không phải đặc tính cố định của mọi cặp trong một nhóm.

Ví dụ minh họa: so sánh chi phí giao dịch giữa ba nhóm

Ý nghĩa thực tế của nhãn phân loại trở nên rõ ràng khi cùng một khối lượng vị thế được định giá ở cả ba nhóm. Ví dụ sử dụng một lot tiêu chuẩn, tức 100,000 đơn vị đồng tiền cơ sở, trên EUR/USD, EUR/GBP và USD/ZAR, với một pip, mức biến động giá tiêu chuẩn nhỏ nhất, là 0.0001 cho mỗi cặp. Mọi mức spread, tỷ giá và swap trong ví dụ đều là giả định, không phải báo giá thị trường. Việc so sánh được thực hiện qua năm bước:

1. Xác định spread theo pip. Ví dụ giả định spread 1.0 pip trên EUR/USD, 1.5 pip trên EUR/GBP và 100 pip trên USD/ZAR.
2. Xác định giá trị pip theo đồng tiền định giá. Nhân 0.0001 với 100,000 được 10 đơn vị đồng tiền định giá: $10, £10 và ZAR 10.
3. Quy đổi từng giá trị pip sang đô la Mỹ. Với tỷ giá GBP/USD giả định là 1.2500 và USD/ZAR là 20.0000, £10 tương đương $12.50 và ZAR 10 tương đương $0.50.
4. Nhân spread với giá trị pip. Chi phí spread là $10 trên EUR/USD, $18.75 trên EUR/GBP và $50 trên USD/ZAR.
5. Cộng phí swap một đêm và so sánh tổng chi phí. Các khoản phí giả định $6, $5 và $30 đưa tổng chi phí lên lần lượt $16, $23.75 và $80.

Với các giả định này, vị thế ngoại lai phát sinh chi phí $80 để mở và nắm giữ qua một đêm, gấp năm lần mức $16 của cặp chính, và spread chiếm phần lớn khoản chênh lệch. Spread và swap thực tế thay đổi theo phiên, tin tức và chiều giao dịch. Chi phí cũng nhỏ so với rủi ro giá: một biến động 100 pip trên một lot tiêu chuẩn EUR/USD làm giá trị vị thế thay đổi $1,000. Những vị thế như vậy thường được mở bằng đòn bẩy, vốn khuếch đại cả thua lỗ lẫn lợi nhuận; thua lỗ có thể tích tụ nhanh chóng khi giá biến động mạnh hoặc xuất hiện gap, và nhà giao dịch có thể mất toàn bộ số tiền đã nạp.

Tổng spread và swap của cặp ngoại lai là $80, gấp năm lần mức $16 của cặp chính, trong đó spread rộng hơn chiếm phần lớn khoản chênh lệch.

Khi nhãn phân loại không còn chính xác

Khối lượng giao dịch không phải lúc nào cũng phù hợp với nhãn phân loại. USD/CNY, với số liệu bao gồm cả giao dịch đồng nhân dân tệ ngoài khơi thường được ký hiệu là CNH và thường được xếp vào nhóm ngoại lai, chiếm 8.1% khối lượng giao dịch toàn cầu trong tháng 4/2025, tăng từ 6.6% năm 2022 và vượt GBP/USD với 7.6%. USD/HKD, cũng nằm ngoài nhóm cặp chính thông thường, tăng lên 3.6% từ 2.4%. Cả hai cặp đều vượt xa các cặp chéo của đồng yên vốn được xếp vào nhóm cặp phụ.

Thanh khoản còn phụ thuộc vào nơi một cặp tiền được giao dịch. Trong kết quả khảo sát năm 2025 của Úc, AUD/USD vẫn là cặp được giao dịch nhiều nhất trên thị trường nội địa, với 41% khối lượng giao dịch, và NZD/USD xếp thứ tư. Do số liệu tổng toàn cầu còn bao gồm cả hợp đồng kỳ hạn (forward) và hoán đổi ngoại hối (FX swap), bản thân thứ hạng cao không có nghĩa là spread giao ngay hẹp.

Một cặp chính cũng có thể tạm thời giao dịch như một cặp ngoại lai. Trong các cú sốc, đợt can thiệp chính thức hoặc kỳ nghỉ lễ, các đại lý rút lui, spread nới rộng và ngay cả EUR/USD hay USD/JPY cũng có thể xuất hiện gap giá. Vì vậy, nhãn phân loại chỉ là giả định ban đầu, không phải một phép đo; spread niêm yết của một cặp, lãi suất swap cho vị thế long và short cùng giờ giao dịch của cặp đó, được liệt kê trong thông số hợp đồng trên nền tảng, mới cho thấy cặp tiền có phù hợp với khuôn mẫu tại thời điểm đó hay không.

Kết luận

Chính, phụ và ngoại lai thực chất là một bảng xếp hạng theo khối lượng giao dịch được thể hiện bằng ba từ. Giá trị của cách phân loại này nằm ở ước tính ban đầu: cặp chính thường đi kèm thanh khoản sâu và spread hẹp, cặp chéo phát sinh thêm chi phí của hai vế đô la, còn cặp ngoại lai có thêm thanh khoản mỏng, phí swap lớn và rủi ro gap giá. Khi khối lượng giao dịch và điều kiện thực tế không còn tương xứng với nhãn, như trường hợp USD/CNY, chính điều kiện thực tế chứ không phải nhãn mới quyết định chi phí của một giao dịch.

Nhãn phân loại mô tả một nhóm, chứ không mô tả spread, swap hay diễn biến theo phiên của một cặp tại một thời điểm cụ thể, và không mang lại sự bảo vệ nào trước một cú sốc. Giao dịch bất kỳ cặp tiền nào bằng ký quỹ, với khoản tiền ký quỹ chỉ bao phủ một phần giá trị vị thế, tiềm ẩn rủi ro thua lỗ cao: đòn bẩy khuếch đại cả thua lỗ lẫn lợi nhuận, thua lỗ có thể gia tăng nhanh chóng khi thị trường biến động mạnh hoặc xuất hiện gap, và nhà giao dịch có thể mất toàn bộ khoản tiền ký quỹ.